اسلام در زندان ها : وضعیت مسلمانان در زندان های فرانسه

L'Islam Dans Les Prisons Farhad Khosrokhavar

Edition Balland  Février 2004 ; 285 pages

کتاب « اسلام در زندان ها » توسط انتشار بالاند و در مجموعه « ندا و نگاه » در ۲۸۵ صفحه و در سال ۲۰۰۴ انتشار یافته است . این کتاب حاصل تحقیقات فرهاد خسرو خاور و مصاحبه او با زندانیان مسلمان در فرانسه و انگلیس است که به همت مالی « مرکز مطالعات اخلاقی دانشگاه وارویک » در انگلستان و با پشتکاری رئیس آن مرکز دانیل ژولی و پروفسور بکفورد انجام گرفته است . اگرچه محور تحقیقات دو کشور انگلیس و فرانسه است ، ولی فرهاد خسرو خاور تصمیم گرفت که داده های مربوط به فرانسه را جداگانه چاپ کند . کتاب از یک مقدمه و سه فصل تشکیل شده است . در سرتاسر کتاب ، نویسنده با تکیه بر مصاحبه هایی که با زندانیان انجام داده ، کوشیده است تا با نگاهی تازه به وضعیت مسلمانان و جایگاه اسلام در زندان ها ی فرانسه بپردازد .

 کتاب با عنوان بحث برانگیز « اسلام مذهب اکثریت در زندان » آغاز می شود و نویسنده به وجود اکثریت مسلمانان در زندان های فرانسه اشاره می کند و می نویسد « اگرچه مسلمانان در این کشور چیزی حدود 10 % از جمعیت آن را تشکیل می دهند ولی در زندان های فرانسه ما با حضور بیش از 50% از مسلمانان روبرو هستیم » . نویسنده سپس اشاره می کند که واژه اسلام و مسلمان بودن را باید با احتیاط به کار برد ، چرا که در این کشور مذهب امری خصوصی است و نمی توان از زندانیان خواست تا مذهب خود را در آغاز ورود به زندان اعلام کنند . با وجود این نشانه های بسیاری در دست است که بتوان بر اساس آن از تعلقات زندانیان به دین اسلام سخن گفت . اکثریت زندانیان مسلمان را فرزندان نسل دوم مهاجران و مخصوصا جوانان حاشیه نشین شهر های بزرگ تشکیل می دهند . فرهاد خسرو خاور با اشاره به حضور اکثریت زندانیان مسلمان به مشکلات برخورد با آنان می پردازد و نشان می دهد که دولت لائیک فرانسه هنوز قادر نیست امکانات برابر برای این زندانیان فراهم کند . به عنوان نمونه زندانیان کاتولیک یا یهودی می توانند آداب و رسوم دینی خود را در زندان به جای آورند و حضور کشیش های مسیحی یا روحانیون یهود تسهیلاتی برای زندانیان فراهم می آورد ، در حالی که مسلمانان با کمبود روحانی برای به جای آوردن آئین های مذهبی شان روبرو هستند . نویسنده در عین حال اشاره می کند که مساله اسلام و برخورد با مسلمانان را نباید تنها در محدوده زندان نگریست . خسرو خاور بر این باور است که در کنار بررسی پدیده زندان و زندانی شدن این افراد باید به ابعاد مختلف این دینداری در زندان پرداخت و گفتن این که این افراد بزهکار یا دیوانه یا مجرم هستند ، کمکی به فهم زندگانی دینی آنان و برداشت این افراد از دین نخواهد کرد .

فصل اول کتاب با عنوان « ذهنیت اسلامی در زندان ها » کوششی است در جهت فهم این ذهنیت و با بازسازی انگیزه های زندانیان در روی آوردن به دین آغاز می شود . مساله نخستین ، پاسخ به این پرسش است که آیا زندان و محیط آن زمینه ساز روی آوردن زندانیان به بنیاد گرایی دینی است یا این که دین و دینداری باعث می شود تا زندانیان نوعی احساس مسئولیت کنند و با نگاه به گذشته به بازبینی اعمال و رفتارهای خود بپردازند . در آغاز بخش دوم از فصل اول خسرو خاور می نویسد که ما نه با یک شکل از دینداری بلکه با اشکال مختلف دینداری روبرو هستیم و مساله مهم فهم کوشش های زندانیان در ساختن تصور خود  از دین است . در این بخش نویسنده با استفاده از مفهوم « سرهم بندی دینی » نشان می دهد که در وضعیت خاص ، عده ای کوشش می کنند تا باسرهم بندی کردن بخش هایی از دین و پیوند آن با وضعیت خود شکل تازه ای به دینداری خود بدهند .با این تذکر آغازین فرهاد خسروخاور نشان می دهد که مساله مهم نه در کاربست واژه دین برای زندانیان بلکه در فهم چند گونگی دینداری در زندان است . به عنوان مثال در میان آنان عده ای اعمال و مناسک دینی را کاملا به جای می آورند . عده ای تنها نماز می خوانند و عده ای تنها روزه می گیرند یا عده ای تنها نماز و روزه را در ماه رمضان به جای می آورند . عده ای نیز از اسلام تنها به پرهیز از خوردن گوشت خوک بسنده می کنند .در بخش سوم از همین فصل نویسنده نشان می دهد که یکی از نکات مهم در صحبت های زندانیان بُعد اخلاقی دین برای آنان است .در ذهنیت عده ای از زندانیان دین اسلام می تواند مانعی برای در افتادن دوباره در بزهکاری و فساد  شود . و این چنین است که کم کم تصوری از اسلام در مقام قانونی اخلاقی و هنجاری اخلاقی و فردی شکل می گیرد و به فرد کمک می کند تا در این وضعیت به زندگی و آینده امیدوار باشد .در بخش دیگری از این فصل با عنوان « موضوعاتی که باعث عصبانیت می شود » ، فرهاد خسروخاور به اعمال دینی زندانیان و اعتقادات آنان در باره نماز ، روزه ، گوشت حلال و رفتارهای غذایی زندانیان اشاره می کند و نشان می دهد که چگونگی ایدئولوژی دولت لائیک و کاربست آن در در زندان مشکلات زیادی برای زندانیان و نگهبانان و مسئولان زندان به وجود آورده است . زندانیان از نبود امکانات برای به جا آوردن مناسک دینی گله می کنند و به تمایز و تفاوت میان مسلمانان و یهودیان و مسیحیان اشاره می کنند . عده ای از نداشتن جا نماز گله می کنند ، عده ای دیگر از مشکلات رعایت قوانین ماه رمضان شکایت می کنند . آشپز زندان و نیز نگهبانان توجهی به اهمیت این ماه در نزد مسلمانان زندانی نمی کنند و این باعث می شود که مسلمانان به ضدیت خود با دولت و مسئولان زندان ادامه دهند .

فصل دوم کتاب به بررسی گونه های مختلف دینداری در زندان اختصاص یافته است .برای فهم بهتر اشکال مختلف دینداری در زندان نویسنده به چند شکل از آن اشاره می کند :

اسلامگرایان : اسلامگرایان اگرچه اکثریت را تشکیل نمی دهند ، ولی تعدادی از آنان در زندان به سر می برند . در میان این قشر نیز افراد با انگیزه های مختلف به اسلام پیوسته اند .

افراد روان پریش : قشر دوم زندانیان مسلمان را بیماران روانی تشکیل می دهند . در اینجا نویسنده اشاره به وضعیت بد زندانیانی می کند که به دلیل ناهنجاری های روحی جایشان در آسایشگاه روانی است و نه در زندان ها .

نو مسلمانان : قشر دیگر افرادی هستند که یا در خارج از زندان مسلمان شده اند یا در زندان اسلام آورده اند . نویسنده به مشکلات زندانبانان در برخورد با این نو مسلمانان اشاره می کند و می گوید که زندانبانان با مشکلات زیادی در برابر این گروندگان به اسلام مواجه هستند ، چرا که این نو مسلمانان کوشش می کنند تا در زندان دین خود را تبلیغ کنند . فرهاد خسرو خاور در این جا نیز به وضعیت زنانی که یا اسلام آورده اند یا در اصل مسلمان هستند ، می پردازد .

در فصل سوم با عنوان « فهمیدن یا مجازات » فرهاد خسروخاور بر این باور است که مشکل اساسی زندانیان و برخورد دولت و مسئولان زندان در ارتباط با افرادی مطرح است که می خواهند در چهار دیواری زندان به تبلیغ دین بپردازند . رفتار با این افراد و به طور مشخص با مدافعان اسلام سیاسی و اسلامگرایی که در زندان به سر می برند ، مشکلاتی برای نهاد زندان آفریده است . در بخش اول از این فصل نویسنده به بررسی پدیده تبلیغ دین در زندان پرداخته است . این تبلیغ گاه جنبه صلح آمیز دارد و زمانی شکل غیر سیاسی به خود می گیرد ولی مشکل زمانی آغاز می شود که عده ای از زندانیان به تبلیغ اسلام بنیادگرا می پردازند . صفحات پایانی کتاب فرهاد خسرو خاور با عنوان « لائیسیته در تعارض با اسلام » به بررسی مفهوم لائیسیته و نقش دولت در پذیرش کثرت گرایی دینی و فرهنگی اختصاص یافته است .

اهمیت این اثر برای شناخت وضعیت زندانیان مسلمان از دیدی جامعه شناختی انکار ناپذیر است و اقبال محیط های دانشگاهی و افکار عمومی از این اثر سبب گردید که کتاب به زبان انگلیسی منتشر شود . امید می رود که این اثر به فارسی نیز منتشر شود و در اختیار هموطنان عزیز قرار گیرد .